Tanım
Güneş hasarı ve erken yaşlanma nedir?
Güneş hasarı, tıpta fotoyaşlanma olarak adlandırılır ve cildin yıllar içinde güneşin morötesi (UV) ışınlarına maruz kalmasıyla gelişen değişimleri anlatır. Doğal yaşlanma yavaş ve düzenli ilerler; ince çizgiler, hafif incelme ve esneklik kaybıyla kendini gösterir. Güneşin hızlandırdığı yaşlanma ise çok daha belirgindir: derin kırışıklıklar, kalın ve sert bir deri dokusu, düzensiz lekeler, genişlemiş kılcal damarlar ve sarımsı bir renk. Güneş gören ve görmeyen deri arasındaki fark, örneğin ense ile kol içi arasındaki fark, bu iki yaşlanma türünü yan yana gösterir.
Mekanizma basittir ama sonuçları büyüktür. UVB ışınları derinin üst katmanında yanık ve hücre hasarı yapar; UVA ışınları ise daha derine inerek cilde dayanıklılığını ve esnekliğini veren kolajen ve elastin liflerini parçalayan enzimleri harekete geçirir. Bu hasar yıllarca birikir. Bir çalışmada yüzdeki görünür yaşlanma belirtilerinin yaklaşık %80'inin UV maruziyetiyle ilişkili olduğu öne sürüldü. Sigara, hava kirliliği, uykusuzluk ve dengesiz beslenme de bu hasarı derinleştiren etkenlerdir.
Erkekler bu tabloya özellikle açıktır. Erkekler kadınlara göre çok daha az güneş kremi kullanır, inşaat, tarım, lojistik, saha mühendisliği, kurye ve güvenlik gibi dış mekân işlerinde daha sık çalışır, futbol ve bisiklet gibi açık hava sporlarını daha korumasız yapar. Saç çizgisi gerileyen ya da saçı kısa olan erkeklerde alın, saç derisi, kulaklar ve ense de doğrudan güneş alır. Avustralya'da yapılan uzun süreli bir çalışma, her gün güneş kremi kullanan orta yaşlı kadın ve erkeklerde 4,5 yılda belirgin bir yaşlanma artışı görülmediğini gösterdi. Yani güneş kremi, kozmetik bir lüks değil, cildin en temel kalkanıdır.
Aynaya bak
Nasıl anlarsın?
- ✓Göz kenarlarında, alında ve kaş arasında erken ve derin kırışıklıklar
- ✓Ense ve boyun arkasında kalın, çizgili, deri gibi görünüm
- ✓Yanaklarda, alında, el sırtlarında kahverengi güneş lekeleri
- ✓Burun ve yanaklarda genişlemiş ince kılcal damarlar
- ✓Ciltte pürüzlü, kalın ve sarımsı bir doku
- ✓Elastikiyet kaybı ve yanak ile çene hattında erken sarkma
- ✓Kulak kepçesinde ve saç çizgisi gerilemiş bölgede pullanma ya da kabuklanma
- ✓Dudaklarda kuruluk, incelme ve beyazımsı alanlar
Neden olur
Başlıca nedenler
01
Korumasız güneş maruziyeti
Fotoyaşlanmanın birinci nedeni yıllar içinde biriken UV maruziyetidir. Kısa ama sık güneşlenmeler de, uzun süreli güneş altında çalışmak da bu birikimin parçasıdır. UVA ışınları bulutlu havada ve araç camından geçerek de cilde ulaşabilir.
02
Güneş kremi kullanmamak
Erkeklerle yapılan çevrim içi bir ankette katılımcıların büyük çoğunluğu her gün güneş kremi kullanmadığını belirtti. Güneş kremini yalnızca plajda kullanmak, yüze yeterli miktarda sürmemek ve gün içinde yenilememek de korumayı belirgin biçimde azaltır.
03
Dış mekân işleri
Dış mekânda çalışanlar, kapalı alanda çalışanlara göre en az 2-3 kat daha fazla UV dozu alır ve çoğu zaman günlük maruziyetleri uluslararası önerilen sınırların birkaç katına çıkar. İnşaat, tarım, yol yapımı, liman ve saha işleri bu açıdan yüksek risklidir.
04
Sigara
Sigara, deride kolajeni parçalayan enzimleri harekete geçirir, kan akımını azaltır ve oksidatif stresi artırır. Sonuç, özellikle ağız ve göz çevresinde erken ve derin kırışıklıklar, gri ve mat bir cilt tonudur.
05
Açık hava sporları
Futbol, koşu, bisiklet, balıkçılık, golf ve dağcılık gibi açık hava etkinlikleri saatlerce güneş altında kalmayı gerektirir. Ter ve sürtünme güneş kremini çabuk akıttığı için korumanın yenilenmesi ihmal edilir.
06
Hava kirliliği ve uykusuzluk
Kirli hava, egzoz ve sanayi dumanı ile uzun süreli uykusuzluk ve dengesiz beslenme de cildin onarım kapasitesini azaltarak güneşin bıraktığı hasarın daha belirgin görünmesine katkıda bulunur.
Günlük hayatta
Alevlendiren tetikleyiciler
Tıbbi yaklaşım
Tedavi seçenekleri
01
Her gün geniş spektrumlu güneş kremi
Dermatologların fotoyaşlanma için ilk önerisi, her gün kullanılan geniş spektrumlu, yüksek korumalı bir güneş kremidir. Avustralya'da yapılan randomize çalışmada her gün güneş kremi kullanan grupta 4,5 yıl sonunda cilt yaşlanması, istediği zaman kullanan gruba göre %24 daha azdı. Koruma, mevcut hasarın ilerlemesini yavaşlatmanın da temelidir.
02
Topikal retinoidler
A vitamini türevleri olan retinoidler, fotoyaşlanmada en çok araştırılmış topikal etken madde grubudur. Çalışmalarda ince kırışıklıkların, pürüzlü dokunun ve lekelerin azalmasına yardımcı olabildiği gösterilmiştir. Reçeteli retinoidler hekim değerlendirmesiyle kullanılır; ilk haftalarda kuruluk ve kızarıklık olabileceği için kademeli başlanır.
03
Antioksidan serumlar
C vitamini, E vitamini ve niasinamid gibi antioksidanlar, güneş kremi altında kullanıldığında serbest radikallere karşı ek destek sağlayabilir ve cilt tonunu eşitlemeye yardımcı olabilir.
04
Dermatolojik işlemler
Kimyasal peelingler, fraksiyonel lazerler, ışık tedavileri ve mikroiğneleme, belirgin fotoyaşlanmada dermatoloğun önerebileceği seçeneklerdir. Bu işlemlerin ardından sıkı güneş koruması şarttır; aksi hâlde lekelenme riski artar.
05
Cilt kanseri taraması
Yıllarca güneş altında çalışmış erkeklerde fotoyaşlanmanın yanında güneşe bağlı cilt kanseri öncülü lezyonlar da gelişebilir. Kabuklanan, iyileşmeyen ya da değişen her lezyon dermatolog tarafından değerlendirilmelidir.
Biliyor muydun? · Güneş hasarı ve erken yaşlanma
%18,1 · ABD'de 4.033 yetişkinle yapılan bir araştırmada, güneşli bir günde dışarı çıkarken yüzüne düzenli güneş kremi süren erkeklerin oranı yalnızca %18,1'di; kadınlarda bu oran %42,6'ydı.
Adım adım
Güneş hasarı ve erken yaşlanma için bakım rutini
5 adım
- 01
Nazik temizlik
Yüzünü ılık suyla ve cildi gerdirmeyen bir temizleyiciyle yıka. Sabun ve sert köpükler bariyeri zayıflatıp güneşe karşı direnci azaltır.
- 02
Antioksidan serum
C vitamini ya da niasinamid içeren hafif bir serum, güneş kreminin altında ek bir savunma katmanı oluşturur.
- 03
Hafif nemlendirici
Yağlı cildin varsa jel kıvamlı, kuru cildin varsa daha zengin, prebiyotik içerikli bir nemlendirici kullan. Tıraş olduysan bu adımı atlama.
- 04
Geniş spektrumlu güneş kremi
Yüksek korumalı, geniş spektrumlu bir güneş kremini yüzüne, kulaklarına, ensene ve saç çizgisi gerilemişse saç derine sür. Yüz için yaklaşık iki parmak boyu miktar gerekir. Mat bitişli, hızlı emilen formüller erkekler için daha kullanışlıdır.
- 05
Şapka ve güneş gözlüğü
Dışarıda çalışıyorsan geniş siperlikli şapka ya da ense korumalı başlık ve UV korumalı güneş gözlüğü kullan. Göz çevresindeki kırışıklıkların bir kısmı güneşe karşı göz kısmaktan kaynaklanır.
Dikkat
Neden kaçın, ne zaman doktora git?
Bunlardan kaçın
- ✕Güneş kremini yalnızca yazın ya da plajda kullanmak
- ✕Bulutlu ve serin havada korumayı atlamak
- ✕Güneş kremini yetersiz miktarda sürmek ve gün içinde yenilememek
- ✕Solaryum ve bilinçli bronzlaşma
- ✕Sigara ve dumanlı ortamlar
- ✕Güneşte uzun süre kaldıktan sonra cildi alkollü losyonlarla serinletmeye çalışmak
- ✕Retinoid ya da peeling kullanırken güneş korumasını ihmal etmek
- ✕Kulakları, enseyi ve saç derisini korumasız bırakmak
Dermatoloğa başvur
- →Kabuklanan, kolayca kanayan ya da birkaç haftada iyileşmeyen bir yara varsa
- →Yeni çıkan ya da şekli, rengi, boyutu değişen bir ben veya leke fark ettiysen
- →Yüzünde, kulak kepçende ya da saç derinde pürüzlü, pullu, zımpara gibi alanlar varsa
- →Uzun yıllar güneş altında çalıştıysan ve hiç cilt kontrolünden geçmediysen
- →Ağır güneş yanığı, yüksek ateş, titreme ve su toplamış alanlar varsa
- →Erken yaşlanma belirtileri için retinoid ya da işlem düşünüyorsan
Doğru bilinen yanlışlar
Efsane mi, gerçek mi?
✕Yaygın inanış
Esmer erkek ciltte güneş kremine gerek yok.
✓Gerçek
Koyu ten güneş yanığına karşı biraz daha dayanıklı olsa da UVA ışınları her ten tipinde kolajeni yıkar ve leke yapar. Buğday ve esmer tenlerde güneş hasarı genellikle lekelenme ve düzensiz ton olarak daha belirgin görünür.
✕Yaygın inanış
Güneş kremi erkeklere göre değil, yapış yapış ve parlak bir üründür.
✓Gerçek
Günümüzde mat bitişli, hızlı emilen, yağsız ve sakalda iz bırakmayan pek çok güneş kremi formu var. Jel, sprey ve stick formlar sakallı ve yağlı ciltli erkekler için kullanımı kolaylaştırır.
✕Yaygın inanış
Hasar oluştuysa artık korunmanın anlamı yok.
✓Gerçek
Güneş hasarı birikimlidir; bugün korumaya başlamak hasarın ilerlemesini yavaşlatır. Randomize bir çalışmada orta yaşta her gün güneş kremi kullanmaya başlayan kişilerde yaşlanmanın belirgin biçimde yavaşladığı görüldü.
Sık arananlar
Güneş hasarı ve erken yaşlanma hakkında en çok sorulanlar
Merak edilenler
Sık sorulan sorular
01Erkekler her gün güneş kremi kullanmalı mı?+
Evet. Dermatologlar mevsimden bağımsız olarak her gün, özellikle yüz, kulaklar ve ense için geniş spektrumlu bir güneş kremi önerir. Kapalı ofiste çalışsan bile işe gidip gelirken, öğle arasında ve araç içinde UV maruziyeti birikir.
02Sakallıyım, güneş kremini nasıl sürmeliyim?+
Sakallı bölgelerde jel, sprey ya da akışkan losyon formundaki güneş kremleri daha kolay dağılır ve iz bırakmaz. Sakalın seyrek olduğu yanak üst kısımları, burun, alın ve kulaklar en çok güneş alan bölgelerdir; bu alanları özellikle iyi koru.
03Dış mekânda çalışıyorum, nasıl korunabilirim?+
Güneş kremini işe başlamadan önce sür ve en az 2 saatte bir, terlediysen daha sık yenile. Geniş siperlikli ya da ense korumalı başlık, uzun kollu ve hava alan iş kıyafeti, UV korumalı gözlük kullan. Mümkünse ağır işleri öğle saatleri dışına planla.
04Güneş hasarı geri döner mi?+
Güneş hasarının bir kısmı, düzenli güneş koruması ve dermatoloğun önerdiği retinoid, peeling ya da lazer gibi seçeneklerle belirgin biçimde azaltılabilir. Ancak derin kırışıklıklar ve uzun yılların hasarı tamamen silinmez. En etkili yaklaşım, bugünden itibaren yeni hasarı sınırlamaktır.
05Sigarayı bırakırsam cildim düzelir mi?+
Sigarayı bırakmak cildin kan akımını ve oksijenlenmesini artırır, kolajen yıkımını yavaşlatır. Var olan kırışıklıklar tamamen kaybolmaz, ancak cilt tonu ve dokusu zamanla toparlanmaya başlar ve yaşlanmanın hızı azalır.
06Güneş hasarı için hangi doktora gidilir?+
Güneş hasarı ve erken yaşlanma için dermatoloğa (cildiye uzmanına) başvurmalısın. Dermatoloğun hem yaşlanma belirtileri için seçenekleri planlar hem de güneşe bağlı cilt kanseri öncülü lezyonlar açısından cildini kontrol eder.
Bilimsel dayanak
Kaynaklar
- 01Patterns of sunscreen use on the face and other exposed skin among US adults
Holman DM, Berkowitz Z, Guy GP Jr, Hawkins NA, Saraiya M, Watson M · Journal of the American Academy of Dermatology · 2015 · doi:10.1016/j.jaad.2015.02.1112
Güneşli bir günde yüzüne düzenli güneş kremi süren erkeklerin oranı %18,1, kadınların ise %42,6 bulundu.
- 02Effect of the sun on visible clinical signs of aging in Caucasian skin
Flament F, Bazin R, Laquieze S, Rubert V, Simonpietri E, Piot B · Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology · 2013 · doi:10.2147/CCID.S44686
Yüzdeki görünür yaşlanma belirtilerinin büyük ölçüde dış etkenlerle, özellikle güneşle belirlendiğini ve UV maruziyetinin görünür yaşlanmanın yaklaşık %80'inden sorumlu olabileceğini öne sürdü.
- 03Sunscreen and prevention of skin aging: a randomized trial
Hughes MC, Williams GM, Baker P, Green AC · Annals of Internal Medicine · 2013 · doi:10.7326/0003-4819-158-11-201306040-00002
Her gün güneş kremi kullanan orta yaşlı kadın ve erkeklerde 4,5 yıl sonunda cilt yaşlanmasının, istediği zaman kullananlara göre %24 daha az olduğu görüldü.
- 04The skin aging exposome
Krutmann J, Bouloc A, Sore G, Bernard BA, Passeron T · Journal of Dermatological Science · 2017 · doi:10.1016/j.jdermsci.2016.09.015
Güneş ışınları, hava kirliliği, sigara, beslenme ve uyku gibi çevresel etkenlerin bütününün cilt yaşlanmasını belirlediğini tanımladı.
- 05Improved protection of outdoor workers from solar ultraviolet radiation: position statement
John SM, Garbe C, French LE, Takala J, Yared W, Cardone A, Gehring R, Spahn A, Stratigos A · Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology · 2021 · doi:10.1111/jdv.17011
Dış mekân çalışanlarının kapalı alan çalışanlarına göre en az 2-3 kat daha fazla UV dozu aldığını ve günlük maruziyetin çoğu zaman önerilen sınırları aştığını vurguladı.
- 06Men's Attitudes and Behaviors About Skincare and Sunscreen Use Behaviors
Roberts CA, Goldstein EK, Goldstein BG, Jarman KL, Paci K, Goldstein AO · Journal of Drugs in Dermatology · 2021 · doi:10.36849/JDD.5470
705 erkekle yapılan ankette katılımcıların büyük çoğunluğunun her gün güneş kremi kullanmadığı, kullananların başlıca motivasyonunun cilt kanseri riskini azaltmak ve genç görünmek olduğu bulundu.
- 07Tobacco smoke causes premature skin aging
Morita A · Journal of Dermatological Science · 2007 · doi:10.1016/j.jdermsci.2007.06.015
Sigara dumanının kolajeni parçalayan enzimleri artırarak ve oksidatif stres yaratarak erken cilt yaşlanmasına yol açtığını derledi.
- 08Ultraviolet radiation, both UVA and UVB, influences the composition of the skin microbiome
Burns EM, Ahmed H, Isedeh PN, Kohli I, Van Der Pol W, Shaheen A, Muzaffar AF, Al-Sadek C, Foy TM, Abdelgawwad MS, Huda S, Lim HW, Hamzavi I, Bae S, Morrow CD, Elmets CA, Yusuf N · Experimental Dermatology · 2019 · doi:10.1111/exd.13854
Erkek gönüllülerde UVA ve UVB ışınlarının deri mikrobiyomunun bileşimini nitelik ve nicelik olarak belirgin biçimde değiştirdiğini gösterdi.
- 09Retinoids in the treatment of skin aging: an overview of clinical efficacy and safety
Mukherjee S, Date A, Patravale V, Korting HC, Roeder A, Weindl G · Clinical Interventions in Aging · 2006 · doi:10.2147/ciia.2006.1.4.327
Topikal retinoidlerin fotoyaşlanmada ince kırışıklık, doku ve lekelenme üzerindeki etkinliğini ve yan etkilerini değerlendirdi.
