Tanım
Aşırı terleme ve ter kokusu nedir?
Terleme, vücudun ısısını dengelemek için kullandığı hayati bir soğutma sistemidir. Vücutta iki ana ter bezi tipi vardır. Ekrin bezler tüm vücuda yayılmıştır, özellikle avuç içi, ayak tabanı, alın ve koltuk altında yoğundur; su ve tuzdan oluşan, kokusuz bir ter üretirler. Apokrin bezler ise ergenlikle birlikte çalışmaya başlar, koltuk altı ve kasık gibi kıllı bölgelerde bulunur; yağ ve protein açısından zengin, daha koyu bir salgı üretirler. Koltuk altı kokusu bu salgıdaki öncül maddelerin bakteriler tarafından parçalanmasıyla oluşur.
Hiperhidroz, vücudun ihtiyacından fazla terlemesidir. En sık görülen tipi birincil odaksal hiperhidrozdur: genellikle ergenlikte ya da genç yetişkinlikte başlar, koltuk altı, avuç içi, ayak tabanı ya da yüz gibi belirli bölgeleri simetrik olarak tutar, uykuda genellikle durur ve ailede benzer öykü sık görülür. Bir başka hastalık ya da ilaca bağlı olarak tüm vücutta gelişen terleme ise ikincil hiperhidrozdur ve altta yatan nedenin araştırılmasını gerektirir. Bromhidroz ise kötü ve belirgin vücut kokusu için kullanılan tıbbi terimdir; sıklıkla koltuk altı ve ayaklarda görülür.
Erkekler için bu konu ayrıca önemlidir. Erkeklerde koltuk altı salgısının bileşimi ve bakteri yükü farklıdır; araştırmalarda deodorant kullanmayan erkeklerin koltuk altı kokusunun kadınlara göre daha yoğun algılandığı ve bakteri yükünün daha yüksek olduğu gösterildi. Islak gömlek, el sıkışırken nemli avuç içi ya da toplantıda kaldırılamayan kollar; iş hayatını, özgüveni ve ilişkileri doğrudan etkileyebilir. Araştırmalar hiperhidrozlu kişilerin çoğunun iş hayatında olumsuz etkilendiğini, ama yarısının bunu hiçbir hekime söylemediğini gösteriyor. Oysa basit ürün değişikliklerinden klinik işlemlere kadar pek çok etkili seçenek var.
Aynaya bak
Nasıl anlarsın?
- ✓Sıcak ya da efor olmadan da koltuk altı, avuç içi veya ayak tabanında belirgin terleme
- ✓Gömlekte ve tişörtte koltuk altında kısa sürede oluşan ıslak lekeler
- ✓El sıkışmaktan, kâğıt tutmaktan ya da telefon kullanmaktan çekinecek kadar ıslak avuç içi
- ✓Ayakkabının içinde kayan, sürekli ıslak çoraplar
- ✓Duştan birkaç saat sonra geri dönen yoğun koltuk altı kokusu
- ✓Beyaz gömleklerde sarı lekeler, renkli tişörtlerde solma
- ✓Spor tişörtlerinde yıkansa bile geçmeyen kalıcı koku
- ✓Terlemenin stres, toplantı ve sosyal ortamlarda belirgin artması
- ✓Uzun süre ıslak kalan bölgelerde kızarıklık, pişik ya da mantar
Neden olur
Başlıca nedenler
01
Aşırı çalışan ter bezleri (birincil hiperhidroz)
Birincil odaksal hiperhidrozda ter bezleri yapısal olarak normaldir; onları uyaran sinir sistemi gereğinden fazla sinyal gönderir. Genellikle ailede benzer öykü vardır ve tablo ergenlik ya da genç yetişkinlikte başlar.
02
Altta yatan hastalık ya da ilaç (ikincil hiperhidroz)
Tüm vücutta, özellikle gece terlemesiyle birlikte ve yetişkinlikte aniden başlayan terleme; tiroid hastalıkları, şeker hastalığı, enfeksiyonlar, bazı ilaçlar ve hormonal değişikliklerle ilişkili olabilir. Bu durumda hekim değerlendirmesi şarttır.
03
Koltuk altı mikrobiyomu
Kokunun şiddeti büyük ölçüde koltuk altındaki bakteri ekibinin bileşimine bağlıdır. Koku üreten bakterilerin baskın olduğu kişilerde, aynı miktarda terle bile çok daha keskin koku oluşabilir.
04
Kıllar ve kıl kökleri
Koltuk altı kılları teri ve bakterileri tutan geniş bir yüzey sağlar. Araştırmacılar, kokuya yol açan bakterilerin yalnızca cilt yüzeyinde değil, ter kanalları ve kıl köklerinde de yaşadığını vurguluyor.
05
Stres ve duygusal uyaranlar
Stres, heyecan ve kaygı ter bezlerini sıcaklıktan bağımsız olarak uyarır. Stres terinin apokrin bileşeni daha yüksektir ve bu yüzden genellikle daha kokuludur.
06
Beslenme, alkol ve sigara
Acılı yemekler, kafein ve alkol terlemeyi artırabilir; sarımsak, soğan ve bazı baharatlar ter kokusunu değiştirebilir. Sigara da vücut kokusunun belirgin bir parçasıdır.
Günlük hayatta
Alevlendiren tetikleyiciler
Tıbbi yaklaşım
Tedavi seçenekleri
01
Klinik güçte antiperspirantlar
Hafif-orta koltuk altı terlemesinde ilk basamak, terin çıkış kanalını geçici olarak tıkayan alüminyum tuzlu antiperspirantlardır. Dermatoloğun daha güçlü formüller önerebilir. En iyi etki için kuru cilde, gece yatmadan önce sürülmeleri önerilir; tahriş olursa hekime danış.
02
İyontoforez
Avuç içi ve ayak tabanı terlemesinde, eller veya ayaklar su dolu bir kapta düşük şiddetli elektrik akımına maruz bırakılır. Düzenli seanslarla terlemenin belirgin azaldığı görülür; cihaz klinikte ya da hekim önerisiyle evde kullanılabilir.
03
Botulinum toksini uygulamaları
Koltuk altı, avuç içi ve yüz terlemesinde, ter bezlerini uyaran sinir sinyallerini geçici olarak durduran enjeksiyonlar dermatoloğun değerlendirmesiyle uygulanabilir. Etki genellikle birkaç ay sürer ve tekrarlanması gerekir.
04
Ağızdan ilaçlar
Yaygın ya da diğer yöntemlere yanıt vermeyen terlemede hekim, terlemeyi azaltan ağızdan ilaçlar önerebilir. Ağız kuruluğu gibi yan etkileri olabileceği için hekim takibi gerekir.
05
Enerji temelli işlemler ve cerrahi
Koltuk altında ter bezlerini hedefleyen mikrodalga gibi enerji temelli işlemler ve lokal cerrahi yöntemler seçilmiş hastalarda kullanılabilir. Sinir kesisine dayalı cerrahi ise vücudun başka bölgelerinde telafi edici terleme riski taşıdığı için son seçenek olarak değerlendirilir.
06
İkincil nedenlerin araştırılması
Yetişkinlikte aniden başlayan, tüm vücudu tutan ya da gece terlemesiyle seyreden terlemede hekim önce tiroid, şeker, enfeksiyon ve ilaç kaynaklı nedenleri araştırır.
Biliyor muydun? · Aşırı terleme ve ter kokusu
%4,8 · ABD'de 8.160 kişilik ulusal bir örneklemde aşırı terleme (hiperhidroz) sıklığı %4,8 bulundu; etkilenenlerin yalnızca yarısı bunu bir sağlık çalışanıyla konuşmuştu.
Adım adım
Aşırı terleme ve ter kokusu için bakım rutini
5 adım
- 01
Duş ve koltuk altı temizliği
Koltuk altını düşük pH'lı, nazik bir temizleyiciyle yıka; köpüğü bir dakika kadar bekletip iyice durula.
- 02
Tam kurulama
Koltuk altını ve ayak parmak aralarını iyice kurula. Nemli cilde sürülen ürünler daha az etkili olur ve tahriş riskini artırır.
- 03
Deodorant
Sabah için koku dengesini destekleyen, probiyotik ya da prebiyotik içerikli bir deodorant kullanabilirsin. Antiperspirantı gece kullanıyorsan sabah ayrıca sürmen gerekmeyebilir.
- 04
Doğru kumaş
Pamuklu ya da teri hızla dışarı atan kumaşlar seç; koltuk altı ıslaklığın belirginse gömleğin altına ince bir pamuklu atlet giymek lekeyi azaltır.
- 05
Ayaklar için
Ayakların terliyorsa teri dışarı atan çorap giy, ayakkabıları dönüşümlü kullan ve yanında yedek çorap taşı.
Dikkat
Neden kaçın, ne zaman doktora git?
Bunlardan kaçın
- ✕Kokuyu yoğun parfüm ya da kolonyayla örtmeye çalışmak
- ✕Islak ya da nemli koltuk altına ürün sürmek
- ✕Tıraştan hemen sonra antiperspirant kullanmak
- ✕Gün içinde koltuk altını sert antibakteriyel sabunla defalarca yıkamak
- ✕Polyester tişörtle uzun antrenmanlar ve ardından duşu ertelemek
- ✕Aynı ayakkabıyı her gün giymek
- ✕Gece terlemesini ve ani başlayan yaygın terlemeyi görmezden gelmek
- ✕Terlemeyi 'utanç verici' diye hekimle hiç konuşmamak
Dermatoloğa başvur
- →Terleme günlük işini, el sıkışmayı ya da sosyal hayatını etkiliyorsa
- →Gece uykudan uyandıran ve çarşafı ıslatan terleme varsa
- →Terleme yetişkinlikte aniden ve tüm vücutta başladıysa
- →Terlemeyle birlikte kilo kaybı, ateş, çarpıntı ya da halsizlik varsa
- →Sadece vücudun bir tarafında terleme oluyorsa
- →Reçetesiz antiperspirantlar işe yaramıyorsa
- →Koku ani değiştiyse ve hijyenle düzelmiyorsa
Doğru bilinen yanlışlar
Efsane mi, gerçek mi?
✕Yaygın inanış
Ter kötü kokar, çok terleyen kişi pis kişidir.
✓Gerçek
Ter aslında kokusuzdur. Kokuyu, koltuk altındaki bazı bakterilerin terdeki maddeleri parçalaması üretir. Aşırı terleme de hijyenle değil, ter bezlerini uyaran sinir sistemiyle ilgili tıbbi bir durumdur.
✕Yaygın inanış
Deodorant ve antiperspirant aynı şeydir.
✓Gerçek
Deodorant kokuyu hedefler; bakteri dengesini etkiler ya da kokuyu maskeler. Antiperspirant ise ter kanallarını geçici olarak tıkayarak terin miktarını azaltır. Aşırı terlemede antiperspirant, kokuda deodorant öne çıkar; ikisi birlikte de kullanılabilir.
✕Yaygın inanış
Daha çok su içersem daha çok terlerim, su içmeyi azaltmalıyım.
✓Gerçek
Su kısıtlamak terlemeyi azaltmaz, yalnızca vücudu susuz bırakır ve ısı dengesini bozar. Aşırı terlemenin çözümü suyu kısmak değil, doğru ürün ve gerekirse hekim desteğidir.
Sık arananlar
Aşırı terleme ve ter kokusu hakkında en çok sorulanlar
Merak edilenler
Sık sorulan sorular
01Duş aldıktan birkaç saat sonra neden yine kokuyorum?+
Duş teri ve yüzeydeki bakterilerin bir kısmını temizler, ancak koltuk altında kıl kökleri ve ter kanallarında yaşayan bakteri ekibi hızla geri döner. Yeni ter geldikçe koku yeniden oluşur. Koltuk altını iyice kurulamak, kılları kısa tutmak, kumaşı doğru seçmek ve mikrobiyom dengesini destekleyen bir deodorant kullanmak bu döngüyü yavaşlatabilir.
02Antiperspirantı neden gece sürmeliyim?+
Gece ter bezleri daha az çalışır ve cilt kurudur. Bu sayede antiperspirantın etken maddesi ter kanallarına daha iyi yerleşir ve ertesi gün boyunca etki eder. Sabah duşu bu etkiyi büyük ölçüde silmez.
03Spor tişörtlerim neden yıkansa bile kokuyor?+
Polyester gibi sentetik kumaşlarda bazı bakteriler pamuğa göre daha kolay çoğalır ve kokulu bileşikler lif içinde birikebilir. Spor tişörtünü çantada bekletmeden hemen yıkamak, ters çevirmek, mümkünse daha yüksek derecede yıkamak ve gerektiğinde pamuk karışımlı ürünler tercih etmek işe yarar.
04Avuçlarım sürekli terliyor, bu tedavi edilebilir mi?+
Evet. Avuç içi terlemesi birincil hiperhidrozun sık bir biçimidir. Dermatoloğun güçlü antiperspirantlar, iyontoforez, botulinum toksini uygulamaları ya da ağızdan ilaçlar gibi seçenekleri değerlendirebilir. Çoğu erkek uygun yöntemle belirgin rahatlama yaşar.
05Koltuk altı kıllarını almak kokuyu azaltır mı?+
Kılları kısaltmak ya da almak, teri ve bakterileri tutan yüzeyi azalttığı için kokuyu hafifletebilir. Ancak tıraş sonrası cilt hassaslaşır; tıraştan hemen sonra antiperspirant ya da alkollü ürün sürmek yanmaya yol açabilir. Kısaltma makinesi ile kılları kısa tutmak çoğu erkek için yeterli ve daha az tahriş edici bir seçenektir.
06Aşırı terleme ne zaman başka bir hastalığın işareti olabilir?+
Terleme yetişkinlikte aniden başladıysa, tüm vücudu tutuyorsa, gece uykudan uyandırıyorsa ya da kilo kaybı, ateş, çarpıntı ve halsizlikle birlikteyse altta yatan bir neden olabilir. Bu durumda tiroid, şeker, enfeksiyon ve ilaç kaynaklı nedenler açısından hekime başvurmalısın.
Bilimsel dayanak
Kaynaklar
- 01Hyperhidrosis: an update on prevalence and severity in the United States.
Doolittle J, Walker P, Mills T, Thurston J · Arch Dermatol Res · 2016 · doi:10.1007/s00403-016-1697-9
8.160 kişilik ulusal örneklemde aşırı terleme sıklığı %4,8 bulundu; etkilenenlerin yalnızca %51'i durumu bir sağlık çalışanıyla konuşmuştu.
- 02The etiology, diagnosis, and management of hyperhidrosis: A comprehensive review: Etiology and clinical work-up.
Nawrocki S, Cha J · J Am Acad Dermatol · 2019 · doi:10.1016/j.jaad.2018.12.071
Birincil ve ikincil hiperhidrozun nedenlerini, ayırımını ve klinik değerlendirme adımlarını ele alan kapsamlı derleme.
- 03Primary focal hyperhidrosis: disease characteristics and functional impairment.
Hamm H, Naumann MK, Kowalski JW, Kütt S, Kozma C, Teale C · Dermatology · 2006 · doi:10.1159/000092285
345 hiperhidroz hastasının %63'ü iş hayatında olumsuz etkilendiğini, yarısından fazlası ilişkilerde ve sosyal ortamlarda orta-ağır kısıtlanma yaşadığını bildirdi.
- 04Mapping axillary microbiota responsible for body odours using a culture-independent approach.
Troccaz M, Gaïa N, Beccucci S, Schrenzel J, Cayeux I, et al. · Microbiome · 2015 · doi:10.1186/s40168-014-0064-3
Antiperspirant kullanmayanların koltuk altında ortalama 50 kat fazla bakteri bulundu; erkeklerin koltuk altı kokusu daha yoğun ve bakteri yükü daha yüksekti.
- 05The specific biochemistry of human axilla odour formation viewed in an evolutionary context.
Natsch A, Emter R · Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci · 2020 · doi:10.1098/rstb.2019.0269
Koltuk altı kokusunun, vücudun salgıladığı kokusuz öncül maddelerin koltuk altı bakterilerinin enzimleriyle parçalanması sonucu oluştuğunu moleküler düzeyde özetleyen derleme.
- 06Characterization of Staphylococcus and Corynebacterium clusters in the human axillary region.
Callewaert C, Kerckhof FM, Granitsiotis MS, Van Gele M, Van de Wiele T, et al. · PLoS One · 2013 · doi:10.1371/journal.pone.0070538
Koltuk altı mikrobiyomunun kişiden kişiye farklı bakteri kümelerinden oluştuğunu ve bu bileşimin koku oluşumuyla ilişkili olduğunu gösteren çalışma.
- 07Microbial odor profile of polyester and cotton clothes after a fitness session.
Callewaert C, De Maeseneire E, Kerckhof FM, Verliefde A, Van de Wiele T, Boon N · Appl Environ Microbiol · 2014 · doi:10.1128/AEM.01422-14
Yoğun bir bisiklet seansından sonra polyester tişörtlerin pamuklulara göre daha yoğun ve daha hoş olmayan koktuğu, sentetik kumaşta farklı bakterilerin çoğaldığı gösterildi.
- 08The effect of habitual and experimental antiperspirant and deodorant product use on the armpit microbiome.
Urban J, Fergus DJ, Savage AM, Ehlers M, Menninger HL, et al. · PeerJ · 2016 · doi:10.7717/peerj.1605
Deodorant ve antiperspirant kullanımının koltuk altı bakteri yoğunluğunu ve bileşimini güçlü şekilde değiştirdiği; ürün bırakılınca bakteri yoğunluğunun arttığı gösterildi.
- 09Towards a bacterial treatment for armpit malodour.
Callewaert C, Lambert J, Van de Wiele T · Exp Dermatol · 2017 · doi:10.1111/exd.13259
Koku üreten koltuk altı mikrobiyomunu koku üretmeyen bir mikrobiyomla değiştirmenin, probiyotik uygulamanın ve prebiyotiklerle seçici yönlendirmenin gelecekteki koku yönetiminin parçası olabileceğini öne süren görüş makalesi.
