Tanım
El egzaması nedir?
El egzaması, ellerde kuruluk, kızarıklık, pullanma, çatlak, kaşıntı ve bazen küçük sulu kabarcıklarla seyreden iltihaplı bir cilt tablosudur. Yetişkinlerde en sık görülen cilt sorunlarından biridir ve mesleki cilt hastalıkları arasında başı çeker. Ellerin cildi, sürekli su, temizlik ürünleri, kimyasallar ve sürtünmeyle karşı karşıya kalan bir kalkandır; bu kalkan aşındığında egzama başlar.
İki ana mekanizma vardır. Tahriş edici kontakt dermatit en sık tiptir: su, sabun, deterjan, çözücü, yağ, metal tozu ve sürtünme bariyeri doğrudan aşındırır. Bilimsel literatürde 'ıslak iş' diye tanımlanan durum, yani günde 2 saatten uzun ellerin suda kalması, aynı süre su geçirmez eldiven giyilmesi ya da vardiyada 20'den fazla el yıkanması, bu tablonun başlıca nedenidir. Alerjik kontakt dermatit ise belirli bir maddeye karşı bağışıklık sisteminin alerji geliştirmesidir: inşaatta çimentodaki krom, epoksi reçineler, kauçuk eldiven katkıları, metal işlerinde nikel ve kobalt, berber ve kuaförlerde boyalar ve koruyucular sık suçlulardır. Atopik dermatit öyküsü olan erkeklerde el egzaması riski daha yüksektir.
Genel nüfusta el egzaması kadınlarda biraz daha sık görülse de erkeklerin ağırlıkta olduğu birçok meslek ciddi risk taşır: inşaat ve fayans ustaları, boyacılar, betoncular, oto tamircileri, makine operatörleri, aşçılar ve mutfak çalışanları, temizlik personeli, sağlık çalışanları, berberler. Almanya'da inşaat sektöründeki mesleki cilt hastalıklarını inceleyen bir çalışmada fayans ve mozaik ustalarında oran belirgin şekilde yüksekti ve çimentodaki krom en önemli alerjen olarak öne çıktı. El egzaması yalnızca bir cilt sorunu değil; çalışma gücünü, iş güvenliğini ve hatta mesleği sürdürebilmeyi etkileyebilen bir durumdur. Erken fark edilip doğru korunduğunda kalıcı hâle gelmesi çoğu zaman engellenebilir.
Aynaya bak
Nasıl anlarsın?
- ✓Parmak sırtlarında, eklemlerde ve el sırtında kuruluk, gerginlik ve pullanma
- ✓Parmak uçlarında ve avuç içinde derin, ağrılı ve kanayan çatlaklar
- ✓Kızarıklık, yanma ve özellikle akşamları artan kaşıntı
- ✓Parmak kenarlarında ve avuç içinde küçük, kaşıntılı sulu kabarcıklar
- ✓Uzun süren tabloda cildin kalınlaşması ve sertleşmesi
- ✓Yüzük, saat kordonu ya da eldiven sınırında yoğunlaşan döküntü
- ✓Hafta sonu ve tatilde hafifleyip işe dönünce kötüleşen tablo
- ✓Tırnak çevresinde şişlik ve tırnaklarda dalgalanma
- ✓Sulanan, sarı kabuk bağlayan ya da ağrılı bölgeler (enfeksiyon belirtisi olabilir)
Neden olur
Başlıca nedenler
01
Islak iş ve sık el yıkama
Mutfak, temizlik, sağlık ve berberlik gibi işlerde eller günde onlarca kez yıkanır ya da saatlerce suda kalır. Su tek başına bile bariyeri zorlar; deterjan ve sabunla birlikte etkisi katlanır.
02
Çimento, harç ve inşaat malzemeleri
Islak çimento alkalidir ve cildi aşındırır; içindeki krom da en sık alerjenlerden biridir. İnşaat sektöründe yapılan bir çalışmada mesleki alerjilerin yaklaşık yarısından kromun sorumlu olduğu, onu epoksi reçine ve kobaltın izlediği görüldü.
03
Yağlar, çözücüler ve metal işleme sıvıları
Oto tamircileri ve makine operatörleri motor yağı, gres, tiner ve kesme sıvılarıyla temas eder. Bu maddeler cildin yağını çözer; ardından kullanılan aşındırıcı el temizleyicileri bariyeri daha da yıpratır.
04
Eldivenler ve eldiven teri
Eldiven koruyucudur, ancak uzun süre giyildiğinde içinde biriken ter cildi yumuşatır. Kauçuk eldivenlerdeki bazı katkı maddeleri de alerjiye yol açabilir.
05
Atopik yatkınlık
Çocuklukta egzaması olan erkeklerde el egzaması riski belirgin şekilde yüksektir. Bu kişilerin meslek seçerken ve çalışırken ellerini korumaya özellikle dikkat etmesi gerekir.
06
Soğuk hava ve kuru ortam
Kışın açık havada çalışmak, soğuk ve rüzgâr bariyeri kurutur; çatlaklar derinleşir. Kaloriferli iç mekânlar da elleri gece boyunca kurutabilir.
Günlük hayatta
Alevlendiren tetikleyiciler
Tıbbi yaklaşım
Tedavi seçenekleri
01
Koruma ve maruziyetin azaltılması
Kılavuzlarda el egzaması yönetiminin ilk adımı, tahriş edici ve alerjen maddelerle teması azaltmaktır. İşe uygun koruyucu eldiven, ıslak iş süresinin sınırlanması ve iş yerinde cilt koruma eğitimi tedavinin ayrılmaz parçalarıdır.
02
Düzenli nemlendirme
Kokusuz, yoğun ve bariyer onarıcı el kremleri gün içinde ve özellikle mesai sonrasında düzenli kullanılmalıdır. Sağlık çalışanlarında yapılan bir yıllık bir çalışmada, krem kullanımını teşvik eden bir programla el dermatitinin şiddetinde ölçülebilir azalma görüldü.
03
Topikal kortikosteroidler ve iltihap düzenleyiciler
Atak dönemlerinde dermatoloğun iltihabı yatıştırmak için kortikosteroid kremler ya da kortikosteroid içermeyen iltihap düzenleyici kremler reçete edebilir. Avuç içi kalın olduğu için farklı güçte kremler gerekebilir; kullanım süresi hekim tarafından belirlenir.
04
Yama testi
El egzaması inatçıysa ya da belirli bir işle ilişkiliyse dermatoloğun alerjik bir neden olup olmadığını anlamak için yama testi yapabilir. Çimento, kauçuk, metal ya da koruyucu maddeye alerji saptanırsa, o maddeden kaçınmak tedavinin en önemli parçası olur.
05
Kronik ve ağır el egzamasında ileri tedaviler
Kremlere yanıt vermeyen kronik el egzamasında hekim, ışık tedavisi, ağızdan alınan retinoid grubu ilaçlar, bağışıklık düzenleyici tedaviler ya da yeni nesil hedefe yönelik ilaçları değerlendirebilir.
06
Mesleki değerlendirme
El egzaması işle ilişkili görünüyorsa dermatoloğun iş yeri hekimiyle birlikte değerlendirme yapması önemlidir. Koruyucu önlemler, malzeme değişikliği ya da gerekirse görev uyarlaması mesleğin sürdürülebilmesini sağlayabilir.
Biliyor muydun? · El egzaması
%14,5 · Genel nüfusu kapsayan bir meta-analizde el egzamasının yaşam boyu sıklığı %14,5, son bir yıldaki sıklığı %9,1 bulundu.
Adım adım
El egzaması için bakım rutini
4 adım
- 01
İş öncesi bariyer kremi
İşe başlamadan önce ellerine hızlı emilen, kokusuz bir koruyucu krem sür; parmak araları ve tırnak çevresini unutma.
- 02
Doğru eldiven
Yaptığın işe uygun eldiven seç: çimento ve kimyasallar için nitril, ağır iş için iç astarlı eldivenler. Uzun süre giyeceksen altına ince pamuklu bir iç eldiven giy.
- 03
Kuru elle eldiven
Eldiveni her zaman tamamen kuru ve temiz ellere giy. Islanan ya da içi terleyen eldiveni değiştir.
- 04
Aksesuarları çıkar
Islak işte yüzük ve saat çıkar; altlarında kalan nem ve deterjan egzamayı tetikler.
Dikkat
Neden kaçın, ne zaman doktora git?
Bunlardan kaçın
- ✕Islak çimento ve harca çıplak elle dokunmak
- ✕Elleri tiner, benzin ya da çözücüyle temizlemek
- ✕Islak ya da içi terlemiş eldiveni yeniden giymek
- ✕Çatlamış ellere alkollü dezenfektan sürmek ve ardından kremi atlamak
- ✕Yüzük ve saatle ıslak iş yapmak
- ✕Mesai sonrasında el kremini 'gereksiz' görmek
- ✕Reçeteli kortizonlu kremi hekime danışmadan aylarca kullanmak
- ✕Ağrılı çatlaklarla tedavisiz çalışmaya devam etmek
Dermatoloğa başvur
- →Ellerdeki egzama iki-üç hafta içinde düzelmiyorsa
- →Çatlaklar kanıyor ve iş yapmanı zorlaştırıyorsa
- →Sulanma, sarı kabuk, ağrı ve şişlik gibi enfeksiyon belirtileri varsa
- →Tablo belirli bir iş ya da malzemeyle ilişkili görünüyorsa (yama testi için)
- →Hafta sonu ve tatilde düzelip işe dönünce kötüleşiyorsa
- →Tırnaklarda şekil bozukluğu ve tırnak çevresinde şişlik başladıysa
- →Egzama kollara, yüze ya da vücudun başka bölgelerine yayılıyorsa
Doğru bilinen yanlışlar
Efsane mi, gerçek mi?
✕Yaygın inanış
Eldiven giyersem ellerim her zaman korunur.
✓Gerçek
Eldiven çok önemlidir ama yanlış kullanıldığında sorunu artırabilir. Uzun süre giyilen kapalı eldiven içinde biriken ter de bariyeri yumuşatıp aşındırır; kauçuk katkıları alerji yapabilir. Doğru eldiven, kuru eller, gerekirse pamuklu iç eldiven ve düzenli değişim gerekir.
✕Yaygın inanış
Sert iş yapan adamın eli zaten çatlak olur, bu normaldir.
✓Gerçek
Çatlayan, kanayan ve kaşınan eller 'normal' değil, tedavi edilebilir bir cilt hastalığının belirtisidir. Erken önlem alınmazsa egzama kronikleşebilir ve iş gücünü ciddi şekilde etkileyebilir.
✕Yaygın inanış
Daha sık ve daha güçlü temizleyiciyle yıkarsam ellerim temiz kalır, egzama geçer.
✓Gerçek
Sık ve sert temizlik, el egzamasının en önemli nedenlerinden biridir. Kiri yeterince alan en nazik temizleyiciyi seçmek ve ardından nemlendirmek bariyeri korur.
Sık arananlar
El egzaması hakkında en çok sorulanlar
Merak edilenler
Sık sorulan sorular
01Çimento ellerde neden yara yapar?+
Islak çimento güçlü alkali bir maddedir ve cildin koruyucu katmanını aşındırarak tahrişe, hatta yanığa benzer yaralara yol açabilir. Ayrıca içerdiği krom sık görülen bir alerjendir. İnşaat çalışanlarında çimentoyla çıplak el teması, el egzamasının en önemli nedenlerinden biridir; uygun nitril eldiven ve iş sonrası bakım bu riski belirgin şekilde azaltır.
02Sık el yıkamak zorundayım, ellerimi nasıl korurum?+
Ilık su ve sabunsuz, düşük pH'lı bir temizleyici kullan; sıcak su ve sert sabunlardan kaçın. Ellerini bastırarak iyice kurula ve gün içinde mümkün olan her fırsatta küçük miktarda el kremi sür. Mesai sonunda ve yatmadan önce daha yoğun bir krem kullan. Alkol bazlı el dezenfektanları, sağlam ciltte bazen sabunla yıkamaktan daha az tahriş edicidir; ancak çatlak ciltte yakabilir.
03Eldiven giyince ellerim kaşınıyor, alerji mi?+
İki olasılık var: eldiven içinde biriken terin cildi yumuşatıp tahriş etmesi ya da eldivendeki kauçuk katkılarına karşı gelişen alerji. Pamuklu iç eldivenle düzelmiyorsa ve kaşıntı eldiven sınırına uyuyorsa dermatoloğun yama testiyle alerjiyi araştırabilir. Alerji saptanırsa farklı malzemeden eldivene geçmek çoğu zaman yeterlidir.
04El egzaması bulaşıcı mı?+
Hayır. El egzaması bir enfeksiyon değildir, dokunmakla ya da eşya paylaşmakla geçmez. Ancak çatlak ve açık bölgelere bakteri bulaşabilir; sulanan, sarı kabuk bağlayan ya da ağrılı bölgeler için hekime başvurmak gerekir.
05El kremi seçerken neye bakmalıyım?+
Kokusuz, boya içermeyen, seramid ve gliserin gibi bariyer bileşenleri içeren kremler iyi bir temeldir; prebiyotik içerikli formüller mikrobiyom dengesini desteklemeye yardımcı olabilir. İş sırasında hızlı emilen, yapışkan olmayan bir krem; akşam ve gece için daha yoğun bir krem kullanmak pratik bir çözümdür.
06El egzaması yüzünden işimi bırakmam gerekir mi?+
Çoğu zaman hayır. Erken tanı, doğru eldiven, malzeme değişikliği, düzenli bakım ve dermatoloğun önerdiği tedaviyle birçok kişi işine devam edebilir. Tablo ağır ya da inatçıysa dermatoloğun ve iş yeri hekiminin birlikte değerlendirme yapması, gerekirse görevde düzenleme yapılması önemlidir.
Bilimsel dayanak
Kaynaklar
- 01Prevalence, incidence, and severity of hand eczema in the general population - A systematic review and meta-analysis.
Quaade AS, Simonsen AB, Halling AS, Thyssen JP, Johansen JD · Contact Dermatitis · 2021 · doi:10.1111/cod.13804
Genel nüfusta el egzamasının yaşam boyu sıklığı %14,5, son bir yıldaki sıklığı %9,1 ve anlık sıklığı %4,0 bulundu.
- 02Guidelines for diagnosis, prevention, and treatment of hand eczema.
Thyssen JP, Schuttelaar MLA, Alfonso JH, Andersen KE, Angelova-Fischer I, et al. · Contact Dermatitis · 2022 · doi:10.1111/cod.14035
Avrupa kılavuzu; el egzamasında maruziyetin azaltılmasını, koruyucu önlemleri, nemlendirmeyi, yama testini ve basamaklı tedaviyi önerdi.
- 03Hand eczema: epidemiology, prognosis and prevention.
Agner T, Elsner P · J Eur Acad Dermatol Venereol · 2020 · doi:10.1111/jdv.16061
El egzamasının sıklığını, kronikleşme eğilimini, mesleki risk faktörlerini ve korunma stratejilerini değerlendiren derleme.
- 04Occupational skin disease in the construction industry.
Bock M, Schmidt A, Bruckner T, Diepgen TL · Br J Dermatol · 2003 · doi:10.1111/j.1365-2133.2003.05748.x
İnşaat sektöründe en yüksek mesleki cilt hastalığı oranı fayans ve mozaik ustalarında görüldü; mesleki alerjilerin yaklaşık yarısından çimentodaki krom sorumluydu.
- 05Wet-work Exposure: A Main Risk Factor for Occupational Hand Dermatitis.
Behroozy A, Keegel TG · Saf Health Work · 2014 · doi:10.1016/j.shaw.2014.08.001
Islak işi; günde 2 saatten uzun suyla temas, aynı süre su geçirmez eldiven kullanımı ya da vardiyada 20'den fazla el yıkama olarak tanımladı ve mesleki el dermatitinin başlıca risk faktörü olarak değerlendirdi.
- 06Staphylococcus aureus and hand eczema severity.
Haslund P, Bangsgaard N, Jarløv JO, Skov L, Skov R, Agner T · Br J Dermatol · 2009 · doi:10.1111/j.1365-2133.2009.09353.x
İltihapla ilişkili zararlı bir bakteri el egzaması hastalarının neredeyse yarısının ellerinde bulundu ve varlığı egzamanın şiddetiyle anlamlı şekilde ilişkiliydi.
- 07Effectiveness of a skin care programme for the prevention of contact dermatitis in healthcare workers (the Healthy Hands Project): A single-centre, cluster randomized controlled trial.
Soltanipoor M, Kezic S, Sluiter JK, de Wit F, Bosma AL, et al. · Contact Dermatitis · 2019 · doi:10.1111/cod.13214
Sağlık çalışanlarında krem kullanımını teşvik eden bir yıllık programla el dermatitinin şiddetinde göreceli olarak daha fazla azalma görüldü; etki hafif tablolarda daha belirgindi.
- 08The human skin microbiome.
Byrd AL, Belkaid Y, Segre JA · Nat Rev Microbiol · 2018 · doi:10.1038/nrmicro.2017.157
Cilt mikrobiyomunun bariyer ve bağışıklık sistemiyle etkileşimini ve iltihaplı cilt hastalıklarındaki rolünü özetleyen temel derleme.
- 09pH in nature, humans and skin.
Proksch E · J Dermatol · 2018 · doi:10.1111/1346-8138.14489
Cildin asidik pH'ının bariyer onarımı ve mikrobiyom için önemini, alkali temizleyicilerin bu dengeyi bozabileceğini anlatan derleme.
